«دیتاک»، سوشال لیسنینگ فعال در حوزه پایش و تحلیل کسب‌وکارها در شبکه‌های اجتماعی، در گزارشی رفتار کاربران ایرانی در سایه جنگ و قطعی اینترنت را بررسی کرده و در بخشی از این گزارش داده‌محور به بهای سنگین VPN برای وصل ماندن کاربران به اینترنت در نتیجه محدودیت‌های متعدد و گسترده پرداخته است.

این گزارش VPN را یکی از اقلام جدید در سبد خانوارها معرفی کرده که در دوران قطعی اینترنت و محدودیت‌های شدید تبدیل به کالایی گران‌قیمت شد که بقای دیجیتال کاربران را ممکن می‌کرد.

دیتاک داده‌های مربوط به فیلترشکن و خریدش را از تحلیل بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوا با پایش مستمر محتوای کانال‌های تلگرامی که VPN می‌فروشند به دست آورده است. نرخ استفاده و نرخ پرداخت نیز از داده‌های نظرسنجی ایسپا استخراج شده است.

براساس یافته‌های این گزارش، در بازه ۱۵ ماهه‌ای که مورد بررسی قرار گرفته محتوای مرتبط با فیلترشکن و VPN در پیام‌رسان تلگرام بیش از ۳۰ میلیارد بوده است؛ عددی که نشان می‌دهد جست‌وجوی کاربران برای پیدا کردن راه‌های دسترسی به اینترنت دیگر به الگوی ثابت رفتار کاربران ایرانی تبدیل شده است.

مقایسه‌ای که پلتفرم دیتاک انجام داده نشان می‌دهد کاربر ایرانی که همیشه پیگیر نرخ ارز و قیمت دلار است، در ۱۵ ماه اخیر آن‌قدر که برای فیلترشکن و VPN جست‌وجو کرده، به دنبال محتوای مربوط به دلار نبوده است!

در میان جمعیت مصرف‌کننده فیلترشکن هم یک‌سوم آن‌ها برای استفاده از این ابزار دور زدن فیلترینگ هزینه پرداخت کرده و VPN پولی می‌خرند؛ چراکه به‌ویژه پس از قطعی طولانی‌مدت اینترنت در زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۴، تحت تاثیر محدودیت‌های اعمال‌شده بسیاری از فیلتر‌شکن‌های رایگان از دسترس خارج یا بسیار کند و ضعیف شده‌اند.

طبق آمارهای منتشر شده، از هر سه کاربر فیلترشکن در ایران، حداقل یک نفر برای خرید سرویس‌های VPN هزینه پرداخت می‌کند. دیتاک

هزینه‌های تامین فیلترشکن؛ یک بازار ۱۰۵ همتی

هزینه خرید فیلترشکن‌هایی که بتوانند با سرعت مطلوب و کیفیت مناسب به اینترنت جهانی متصل شوند به یکی از مخارج ثابت افراد تبدیل شده است. دیتاک می‌گوید در حال حاضر قیمت یک گیگ فیلترشکن تقریبا برابر با یک نان بربری است و برای بسیاری از خانوارها و افراد به‌اندازه همان نان واجب و ضروری است. اما همین عدد ضربدر تعداد افرادی که وی‌پی‌ان می‌خرند یک گردش مالی قابل توجه برای فیلترشکن‌فروشان ایجاد می‌کند.

یافته‌هایی که دیتاک ارائه کرده یک تخمین ۱۰۵ هزار میلیارد تومانی از بازار فیلترشکن‌فروشی را نشان می‌دهد. عددی که دیتاک آن را معادل بودجه مورد نیاز برای تکمیل آزادراه تهران-شمال برآورد کرده است!

البته این تخمین ۱۰۵ همتی برآورد محتمل است و تخمین سخت‌گیرانه گزارش از گردش مالی بازار فیلترشکن‌ها عدد ۱۶۴ هزار میلیارد تومان و عدد حداقلی را ۳۱ همت برآورد کرده است. در توضیح این بخش از گزارش آمده است:

«ﮐﻒ این ﺑﺎزار ﺑﺎ ﺳﻨﺎریوی ﺳﺨﺘﮕﯿﺮانه و ﻓﺮض اﺳﺘﻔﺎده اﺷﺘﺮاکی ﻓﯿﻠﺘﺮﺷﮑﻦ ﻣﯿﺎن ﺣﺪاﻗﻞ دو نفر، ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑﯿﺶ از ۳۰ ﻫزار ﻣﯿﻠﯿﺎرد ﺗﻮﻣﺎن در ﺳﺎل ﺑﺮآورد ﻣﯽ‌ﺷﻮد. ﻃﺒﻖ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت انجام‌ﺷﺪه، ﺑﺮاﺳﺎس داده‌ﻫﺎی نظرﺳﻨﺠﯽ ﻣﻌﺘﺒﺮ نیز این ﺑﺎزار بین ۶۱ ﺗﺎ ۱۶۴ ﻫﻤﺖ تخمین زده ﻣﯽ‌شود.»

میانه قیمت یک گیگ وی‌پی‌ان: حدود ۴۰۰ هزار تومان!

بررسی ۱۵ماهه میانه قیمت هر گیگ فیلترشکن نشان می‌دهد جهش قیمتی ۲۳۴ برابری برای وی‌پی‌ان‌ها در دوره سه‌ماهه قطعی اینترنت اخیر رخ داده است. داده‌های دیتاک نشان می‌دهد میانه هر گیگ فیلترشکنی که در فروردین ۱۴۰۴ حدود ۱۷۰۰ تومان بود، در بازه زمانی قطعی اینترنت (از اسفند ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵) به ۳۹۰ هزار تومان رسیده است. یک قیمت بی‌سابقه که در هیچ بازه زمانی دیگری در این ۱۵ ماه سابقه نداشته است.

نموداری که دیتاک منتشر کرده نشان می‌دهد میانه قیمت یک گیگ فیلترشکن در خرداد ۱۴۰۴، تحت تاثیر جنگ و قطعی و محدودیتی که برای اینترنت ایجاد شد به ۲۷۰۰ تومان رسید و پس از دی‌ماه ۱۴۰۴ و قطعی مجدد اینترنت ۳۴۰۰ تومان بوده است. اما از اسفند تا خرداد شاهد یک گرانی افسارگسیخته بوده‌ایم که میانه قیمت هر گیگ وی‌پی‌ان را به ۳۹۰ هزار تومان رسانده بود.

در بازه پس از اتصال اینترنت تا امروز هرچند میانه قیمت فیلترشکن‌ها پایین آمده اما هنوز به آن رقم پیش از قطعی ۸۸روزه اینترنت نرسیده و هنوز ۴.۸ برابر بیشتر از بهار ۱۴۰۴ است. تخمین دیتاک از میانه هر گیگ فیلترشکن از خرداد تا مرداد امسال ۸ هزار تومان است.

محاسبه‌های دیتاک در این گزارش نشان می‌دهد که در نتیجه رشد ۲۳۴ برابری قیمت هر گیگ فیلترشکن، که در اوج قطعی‌های اینترنت وجود داشته، قیمت یک بسته فیلترشکن با حجم ۳۰ گیگابایت به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید که معادل بیش از ۲۰ روز کار یک کارگر با حداقل دستمزد بود.

این در حالی است که پیش از اسفند ۱۴۰۴ خرید چنین بسته‌ای ۵۰ هزار تومان هزینه داشت. نکته مهم‌تر این که در حال حاضر ۳۰ گیگ VPN ۲۴۰ هزار تومان است و بنابراین، همین حالا هم کاربران حدودا ۵ برابر بیشتر از قبل برای خرید فیلترشکن هزینه می‌کنند.