بلوط در زاگرس تنها یک درخت جنگلی نیست؛ میوه‌ای است که روزگاری بخشی از غذای مردم این منطقه را تأمین می‌کرد، از آن نان می‌پختند، فرآورده‌های خوراکی تهیه می‌کردند و برای تأمین معیشت خانواده به ظرفیت‌های آن تکیه داشتند؛ ظرفیتی که امروز میان فراموشی دانش بومی، نبود صنایع تبدیلی و تهدیدهای زیست‌محیطی، کمتر از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
جنگل‌های بلوط ایلام بخشی از گستره وسیع جنگل‌های زاگرس هستند که علاوه بر نقش حیاتی در حفاظت از خاک، تنظیم منابع آب، حفظ تنوع زیستی و تعدیل شرایط اقلیمی، از گذشته با زندگی و فرهنگ جوامع محلی پیوند داشته‌اند. پژوهش‌های انجام‌شده درباره دانش سنتی بهره‌برداری از بلوط نشان می‌دهد این درخت در گذشته تنها منبع چوب و سایه نبوده، بلکه میوه، پوست و بخش‌های مختلف آن در تأمین خوراک و تولید فرآورده‌های محلی کاربرد داشته است.نان بلوط؛ میراث غذایی که از سفره‌ها فاصله گرفتیکی از قدیمی‌ترین کاربردهای میوه بلوط در مناطق زاگرس، تهیه آرد و پخت نان بوده است؛ روشی که در دوره‌های کمبود غلات و دشواری تأمین آرد گندم، بخشی از نیاز غذایی خانواده‌ها را برطرف می‌کرد.در شیوه سنتی، میوه بلوط پس از جمع‌آوری خشک می‌شد و با جداکردن پوست و بخش‌های نامطلوب، مراحل تلخی‌زدایی روی آن انجام می‌گرفت. در برخی مناطق، مغز بلوط را برای مدتی در آب جاری قرار می‌دادند تا بخشی از ترکیبات تلخ و قابض آن خارج شود. سپس میوه‌ها خشک و آسیاب می‌شدند و آرد حاصل برای تهیه نان و دیگر خوراکی‌های محلی به کار می‌رفت.این نان که در برخی مناطق با نام‌های محلی متفاوت شناخته می‌شود، رنگ تیره‌تر و بافت متفاوتی نسبت به نان گندم داشت. گاهی آرد بلوط به‌تنهایی و در مواردی همراه با آرد غلات دیگر استفاده می‌شد.شوکه؛ شیرینی محلی با هزینه‌ای برای جنگلیکی دیگر از فرآورده‌های شناخته‌شده بلوط در فرهنگ غذایی بخش‌هایی از ایلام، «شوکه» است؛ ماده‌ای شیرین و غلیظ که در باور عمومی به‌عنوان شیره بلوط شناخته می‌شود.
با این حال، از نظر علمی شوکه را نباید شیره طبیعی تولیدشده در تنه درخت دانست. این ماده نوعی ترشح قندی یا عسلک است که در ارتباط با فعالیت حشرات روی بخش‌هایی از درخت بلوط، به‌ویژه میوه و کلاهک آن، شکل می‌گیرد. این ترشحات پس از جمع‌آوری و فرآوری سنتی به ماده‌ای شیرین و غلیظ تبدیل می‌شوند.شوکه در گذشته به‌عنوان یک فرآورده محلی مورد استفاده قرار می‌گرفت و جمع‌آوری آن بخشی از فعالیت معیشتی برخی خانوارهای مناطق جنگلی بود؛ اما مسئله مهم، شیوه برداشت آن است.سنجری کارشناس منابع طبیعی و محیط‌زیست می‌گوید: برای جمع‌آوری این ماده، گاهی شاخه‌های بلوط قطع یا به درختان آسیب وارد می‌شود. چنین اقدامی نه‌تنها به سلامت درخت لطمه می‌زند، بلکه با کاهش میوه‌دهی و آسیب به شاخه‌های زنده، روند طبیعی بازسازی جنگل را نیز مختل می‌کند.وی افزود: از سوی دیگر، ادعاهای مربوط به خواص درمانی شوکه پشتوانه علمی کافی ندارد و نباید آن را داروی طبیعی یا محصولی با اثر درمانی اثبات‌شده معرفی کرد. بنابراین ارزش فرهنگی این فرآورده نباید بهانه‌ای برای برداشت مخرب آن باشد.بلوط از نظر غذایی چه ظرفیتی دارد؟میوه بلوط از نظر ترکیبات غذایی دارای نشاسته و کربوهیدرات قابل توجه است و در کنار آن، فیبر، برخی مواد معدنی و ترکیبات پلی‌فنولی نیز دارد. همین ویژگی‌ها باعث شده است که در سال‌های اخیر، پژوهشگران صنایع غذایی به امکان استفاده از آرد بلوط در تولید محصولات جدید توجه کنند.انوری می‌گوید: آرد بلوط فاقد پروتئین‌های گلوتن است و می‌تواند در ترکیب با آرد غلات یا در تولید برخی محصولات بدون گلوتن مورد استفاده قرار گیرد. البته نبود گلوتن به‌تنهایی به معنای مناسب‌بودن هر محصول بلوط برای تمام افراد نیست.
وی افزود: یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های مصرف بلوط، وجود تانن است؛ ترکیبی که طعم تلخ و گس ایجاد می‌کند و در صورت فرآوری نامناسب می‌تواند بر جذب برخی مواد مغذی اثر منفی بگذارد. به همین دلیل، خشک‌کردن، پوست‌گیری و تلخی‌زدایی اصولی پیش از مصرف اهمیت زیادی دارد.علاوه بر نان، از آرد بلوط می‌توان در تولید کیک، بیسکویت، شیرینی و برخی فرآورده‌های ترکیبی استفاده کرد. پوست و بخش‌های تانن‌دار بلوط نیز در گذشته در دباغی و رنگرزی سنتی کاربرد داشته‌اند.اقتصاد بلوط؛ حلقه مفقوده میان جنگل و بازاربا وجود این ظرفیت‌ها، بهره‌برداری اقتصادی از بلوط در بسیاری از مناطق زاگرس همچنان محدود به جمع‌آوری سنتی و فروش خام یا فرآوری ابتدایی است.نبود تجهیزات مناسب برای فرآوری، دشواری تلخی‌زدایی، فقدان استانداردهای مشخص برای تولید محصولات غذایی، ضعف بسته‌بندی و نبود بازار پایدار از جمله موانعی هستند که مانع تبدیل این محصول به یک زنجیره اقتصادی شده‌اند.توسعه کارگاه‌های کوچک فرآوری آرد بلوط، آموزش روش‌های بهداشتی تولید، حمایت از مشاغل خانگی و معرفی محصولات بومی می‌تواند زمینه ایجاد درآمد برای خانوارهای روستایی و زنان فعال در تولیدات محلی را فراهم کند.البته تحقق این ظرفیت نیازمند بررسی اقتصادی و آزمایش‌های تغذیه‌ای و بهداشتی است. صرف برخورداری یک محصول از پیشینه تاریخی، به معنای امکان عرضه گسترده و سودآوری آن در بازار امروز نیست.برداشت بی‌رویه؛ تهدیدی برای آینده جنگلدر کنار ظرفیت اقتصادی بلوط، مسئله حفاظت از درختان و امکان زادآوری طبیعی آنها اهمیت بیشتری دارد. میوه بلوط تنها محصول قابل استفاده برای انسان نیست؛ بخشی از آن غذای حیات‌وحش و بخشی نیز بذر نسل بعدی درختان است.
جنگل‌های زاگرس با مشکلاتی مانند خشکسالی، آتش‌سوزی، آفات، بیماری‌ها، تغییرات اقلیمی و فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی مواجه‌اند. مطالعات مربوط به جنگل‌های ایلام نیز کاهش سلامت رویشگاه‌های بلوط و ضرورت مدیریت حفاظتی را مورد تأکید قرار داده‌اند.در چنین شرایطی، برداشت غیراصولی میوه یا قطع شاخه برای جمع‌آوری شوکه می‌تواند فشار مضاعفی بر اکوسیستم وارد کند. بنابراین هر برنامه اقتصادی برای استفاده از بلوط باید با ضوابط منابع طبیعی، حفظ سهم بذر برای زادآوری و جلوگیری از تخریب درختان همراه باشد.احیای دانش بومی با نگاه اقتصادی و حفاظتیبلوط ظرفیت‌هایی دارد که از سفره غذایی گذشتگان تا صنایع غذایی امروز امتداد پیدا می‌کند؛ اما احیای این ظرفیت نباید به بازگشت شیوه‌های مخرب برداشت منجر شود.ثبت و مستندسازی دستورهای سنتی تهیه نان بلوط، بررسی علمی فرآورده‌هایی مانند شوکه، ایجاد واحدهای کوچک فرآوری و تدوین دستورالعمل برداشت پایدار می‌تواند راهی برای پیوند دانش بومی با اقتصاد امروز باشد.مسئله اصلی این است که جنگل بلوط نباید برای تولید یک محصول کوتاه‌مدت هزینه‌ای جبران‌ناپذیر بپردازد. ارزش واقعی این میراث طبیعی زمانی آشکار می‌شود که مردم بتوانند از ظرفیت‌های غذایی و اقتصادی آن بهره ببرند، بدون آنکه امکان ادامه حیات و زادآوری درختان برای نسل‌های آینده از بین برود.
  • نویسنده : فریبا میرزایی
  • منبع خبر : خبرگزاری فارس